• Van der Pigge
  • Gierstraat 3
  • Haarlem
023 303 0720
  • Gratis bezorging vanaf € 35,-
  • Binnen 2 werkdagen bezorgd
  • Vakkundig advies

Kruiden als medicijn

Door Pamela van Booren, 20 juli 2017
Deel blog:

Een aantal weken geleden was ik in de botanische tuinen van Utrecht bij een lezing  over ‘kruiden als medicijn’ door Edwin van den Worm van de Chemical Biology & Drug Discovery van The Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences. In deze lezing werd uitgelegd hoeveel kruiden al gediend hebben als basis voor de huidige moderne medicatie. Dat zijn er veel meer dan de meeste mensen weten.

In sommige sterke kruiden zitten bepaalde inhoudsstoffen: alkaloïden, een van de krachtigste stoffen die planten produceren. Met deze stoffen beschermen planten zichzelf tegen insecten, andere dieren en ziekteverwekkers. Bij kruiden is de werkzaamheid – en soms ook de giftigheid – sterk afhankelijk van welk deel van de plant je gebruikt. Daarnaast, zoals Paracelsus (Zwitsers arts, theoloog en eerste systematische botanicus, 1493-1541) al zei: de dosis bepaalt het vergif.

High van een keukenkruid?

Maar wat kruiden ook zo interessant maakt voor de geneeskunde is dat ze heel veel verschillende stoffen bevatten die lichamelijke klachten kunnen genezen.

Een mooi voorbeeld van hoe sterk kruiden kunnen zijn die we dagelijks gebruiken hoorde ik vorige week. Ik werd gebeld door een vriendin met het verhaal dat zij en haar kinderen een ‘nootmuskaatvergiftiging’ hadden en alle drie ‘stoned’ waren. Ze was erg geschrokken en wist niet dat dit mogelijk was. Na de huisarts gebeld te hebben, kreeg ze advies om het uit te zitten. Ze vertelde dat ze ‘alleen maar’ was uitgeschoten met de nootmuskaat tijdens het koken!

In een lage dosis geeft nootmuskaat geen merkbare psychische of neurologische effecten, maar kan in een hoge dosering hallucinaties veroorzaken. Overmatig gebruik van de werkzame stof myristicine kan gevaarlijk zijn. Bij volwassenen leidt inname van rond de 5 gram of meer van de geraspte noot al tot duidelijke  symptomen (buikpijn, braken, duizeligheid, onrust en bewustzijnsveranderingen). Ook andere planten die veel voorkomen, maar die wij niet als keukenkruiden gebruiken, dienen als basis voor geneesmiddelen.

nootmuskaat

KRUIDEN ALS MEDICIJN

Graag neem ik je mee op een tripje door de tijd en de natuur om je wat meer te vertellen over de kruiden die vroeger gebruikt werden om medicijnen van te vervaardigen. Van tevoren wil ik wel duidelijk aangeven dat deze planten niet geschikt zijn om zelf mee te experimenteren! Er zitten echt giftige stoffen in die snel tot ernstige problemen kunnen leiden. Dit artikel is puur informatief bedoeld en niet therapeutisch. Het vervangt dan ook zeker niet het advies van een arts.

medicinale kruiden

Sneeuwklokje tegen Alzheimer

Aan het einde van de winter zien we ze altijd als eerste bloemen van de lente: de sneeuwklokjes. Uit het sneeuwklokje wordt de stof galantamine onttrokken dat toegepast wordt in de reguliere geneeskunde. Er wordt een extract in capsulevorm van gemaakt dat werkt tegen geheugenverlies bij Alzheimer. Deze capsule wordt o.a. verkocht onder de naam Reminyl, ook in Nederland. Galantamine zou de achteruitgang van cognitieve functies tegengaan.

sneeuwklokje

Herfsttijloos (colchicum autumnale) tegen jicht

Zoals we in de lente het sneeuwklokje hebben, hebben we in de herfst de herfsttijloos. Colchicine, een alkaloïde, is een heel oud ontstekingsremmend middel dat goed tegen jicht werkt. De therapeutische breedte hiervan is echter gering. Er is dus maar een klein verschil tussen een werkzame en een giftige dosering. Ook werd de stof vroeger bij de behandeling van kanker gebruikt. Sporadisch wordt hiervoor nu alleen nog de afgeleide stof demecolcine gebruikt.

herfsttijloos

Steranijs tegen griep

Wie heeft ooit verwacht dat uit de Chinese steranijs  de stof anethol wordt gewonnen wat het  basisingrediënt is voor  Tamiflu: de stof shikiminezuur wordt  chemisch nagemaakt naar de inhoudsstof Oseltamivir in Tamiflu. Tamiflu is een bekende virusremmer die ingezet wordt bij griepepidemieën.

steranijs

De kinaboom tegen malaria

De kinaboom bevat de stof  kinine die werkt tegen hoofdpijn en hoge koorts. Kinine werd vroeger veel gebruikt bij malaria. Kinine zit nog steeds in tonic. In de discotheek geeft kinine in tonic een blauw licht schijnsel in het black light.

kinaboom

De zomeralsem tegen malaria

De zomeralsem ook wel de artemisia annua bevat de inhoudsstof artemisin. Dit werkt tegen malaria. Het is op dit moment het meest gebruikte middel tegen malaria. Mevrouw Youyou Tu heeft voor deze ontdekking de Nobelprijs voor de geneeskunde gekregen. De stof in het medicijn doodt de malariaparasieten in een vroeg stadium, wat het een zeer effectief middel maakt. Daardoor heeft de patiënt meer overlevingskans. Jaarlijks sterven er nog 450.000 mensen aan malaria. Mevrouw Youyou Tu heeft deze ontdekking gedaan door zorgvuldig oude geschriften te bestuderen. De farmaceutische industrie heeft een speciale productiemethode waardoor de werkzaamheid versterkt wordt.

zomeralsem

De schietwilg tegen pijn; bloedverdunnend en ontstekingsremmend

Iedereen kent aspirine wel, het werkzame bestanddeel is de salicine uit wilgenbast. Dit werkt pijnstillend. De geneesmiddelenfabrikant  Bayer koppelde hier een acetylverbinding aan waardoor het gepatenteerd kon worden en sterker werkt. Zo krijg je acetylsalicylzuur, wat het werkzame bestanddeel is. Het wordt gebruikt voor pijnstilling, ontstekingsremming en bloedverdunning.  Alle wilgen bevatten salicine maar de salix alba ofwel de schietwilg het meest.

wilg

Bolpapaver tegen pijn, hoest en misselijkheid

Een van de meest bekende en controversiële planten die medicinaal gebruikt wordt maar ook heel verslavend kan zijn is de bolpapaver. Deze wordt al langer dan 6000 jaar gebruikt om de stof opium datt aan de buitenzijde van de plantenbol zit. In de zaadbol zitten blauwe maanzaadjes, deze bevatten in lichte mate alkaloïden, maar het effect is verwaarloosbaar. Men houdt bij de teelt van maanzaad ook rekening met soorten die een laag gehalte aan opiaten bevatten.

bolpapaver

Opium werd al heel lang gebruikt als pijnstilling en verdoving, maar ook om in hogere sferen te verkeren. Uit opium wordt morfine gehaald. De naam morfine komt van Morpheus, de god van de dromen. In Europa werd opium pas in 1525 als medicinaal drankje geïntroduceerd. Het drankje droeg de naam ‘laudanum’ en was gemaakt van alcohol en opium. Het werd door zowel volwassenen als kinderen gebruikt als slaap- en pijnstillend middel. Het drankje was erg populair, niet zo gek natuurlijk want je wordt er natuurlijk heel rustig van. In de 19e eeuw was opium zowel in de VS als in Engeland vrij te koop bij de drogist. Het werd vooral gegeten of gedronken.

opium

In 1803 ontdekte een Duitse apotheker hoe uit opium morfine gemaakt kon worden. Morfine werd net als opium gebruikt als middel tegen chronische pijnen en slapeloosheid, maar het werd ook genomen door mensen die verslaafd waren aan laudanum en daar vanaf wilden komen. Dit werkte niet aangezien morfine nog krachtiger en verslavender is dan opium. Hoe verslavend morfine was, bleek rond het jaar 1865 toen  45.000 soldaten verslaafd terugkeerden van de Amerikaanse burgeroorlog.

Eind 19e eeuw ontwikkelde de Duitse geneesmiddelenfabrikant Bayer uit morfine diacetylmorfine, en registreerde deze stof in 1898 onder de merknaam ‘Heroïne’. De werking van heroïne bleek nog veel sterker dan die van morfine. Om die reden werd de drug ook ‘heroïne’ genoemd, wat in het Duits heldhaftig of krachtig betekent. Inmiddels is de merknaam “Heroïne” zo ingeburgerd dat het als soortnaam wordt gebruikt.

Bayer promootte heroïne aanvankelijk als een niet-verslavend alternatief voor morfine in hoestdranken. Morfine was destijds een populair medicijn en Bayer zocht een vergelijkbaar alternatief zonder de verslavende werking van morfine, maar heroïne bleek uiteindelijk veel verslavender dan morfine. Heroïne is de synthetische versie van morfine en komt nog sneller in de hersenen aan. Heroïne  wordt gebruikt als hard drugs.

Dus daar waar men morfine gebruikte om van een laudanumverslaving af te komen, ging men heroïne gebruiken om weer van die morfineverslaving af te komen. Een vicieuze cirkel was het gevolg. Andere afgeleiden van morfine zijn codeïne en noscapine. Codeïne bevat methylmorphine. In Nederland is codeïne alleen voor oraal gebruik geregistreerd, 100mg codeïne is ongeveer gelijk aan 10mg morfine oraal.

Noscapine is een bekend hoestprikkeldempend middel, dit is ook een opiumalkaloïde. Zowel codeïne als noscapine zijn alleen op recept  verkrijgbaar.

Een zeer sterk werkende pijnstiller is oxycodon. Dit wordt vaak gebruikt door mensen nadat ze zware pijnstilling nodig hebben gehad en dan uiteindelijk niet meer zonder kunnen. In Amerika zijn zeer veel mensen verslaafd aan oxycodon en wordt het als partydrug gebruikt. Oxycodon wordt in Amerika regelmatig voorgeschreven. Men kan dan makkelijk de overstap naar het goedkopere heroïne maken. In Amerika is in bepaalde gebieden een ware drugsplaag aan de gang.

Taxus ook wel venijnboom tegen kanker

De taxus die bij veel mensen in de tuin staat, is een sterk middel tegen kanker. De takken en bladeren van de taxus of venijnboom zijn giftig. De bessen niet want anders kan de plant niet verspreid worden door vogels. De  taxol in de plant wordt geneeskrachtig gebruikt. Uit 1200 kg komt maar 10 gram taxol , de verbindingen van de moleculen zijn zo complex dat het niet chemisch na te maken is. Paclitaxel is een essentieel middel tegen long-,borst- en eierstokkanker. Vanwege de grote hoeveelheden van de plant die nodig zijn, is het een duur middel. Het kost  50.000 euro per patiënt.

venijnboom

Belladonna bij oogheelkundige behandelingen

Wolfskers ofwel belladonna is zeer giftig! De plant kom je in Nederland niet snel tegen. De bessen kunnen per 3 stuks al dodelijk zijn voor een kind. In de middeleeuwen gebruikte men het om  hallucinaties mee op te wekken en daarom viel het onder de heksenkruiden. Tropaanalkaloïden geven namelijk het gevoel dat je zweeft. In de middeleeuwen was het een verdovingsmiddel bij operaties, maar je moest  maar afwachten of je het overleefde. In de geschiedenis is belladonna veel gebruikt om mensen te vergiftigen omdat het vrij smakeloos is.

Veel vrouwen gebruikten  het om het in hun ogen te druppelen. Het geeft een vergrote pupil en dat werd vroeger aantrekkelijk gevonden. Dat men daardoor slechter ging zien werd voor lief genomen. Het wordt door oogartsen nu nog gebruikt bij oogheelkundige behandelingen, vaak in druppelvorm. Er zit dan een sterk verdunde oplossing van de belladonna in.

belladonna

Wilde yam bij hormonale problemen

Wilde yamwortel is de aardappel van de tropen. Wilde yam heeft aan de basis van de eerste pil gestaan. De stof diosgenine die hieruit gehaald werd, werd uiteindelijk gebruikt om synthetische hormonen van te maken. Zo werd er progesteron  uit ontwikkeld dat werd gebruikt in vroege gecombineerde orale anticonceptiepillen in de jaren 60. Deze uitvinding heeft uiteindelijk tot de seksuele revolutie geleid, omdat men nu seks kon hebben zonder zwanger te raken.

yams

Ginkgo biloba tegen dementie en Alzheimer

De Japanse tempelboom ginkgo biloba is al meer dan 200 miljoen jaar oud. In Duitsland en Frankrijk is het een geregistreerd geneesmiddel en wordt het veel gebruikt door artsen voor de behandeling van dementie vanwege het effect op de doorbloeding van de hersenen.

japanse tempelboom

Maagdenpalm tegen kanker

Roze maagdenpalm heeft een licht hallucinerend effect, is toxisch, ofwel giftig, en geeft een  verlaging van witte bloedcellen bij leukemie. De inhoudsstof vincristine  wordt ingezet bij beenmergkanker.

De uit Madagascar afkomstige geneeskrachtige plant Catharanthus roseus maakt vinblastine en vincristine aan. Die stoffen remmen de groei van kankercellen, terwijl gewone lichaamscellen er geen noemenswaardige last van hebben. Jammer alleen dat de maagdenpalm hele lage concentraties van deze stoffen bevat en dat ze erg lastig synthetisch na te maken zijn vanwege hun complexe moleculaire structuur.

roze maagdenpalm

Wonderboom tegen obstipatie

Wonderolie van de wonderboom wordt vooral gebruikt als laxeermiddel. Bij het maken van de olie wordt de zaadhuid eerst verwijderd. Het gif ricine (dit is wonderlijk genoeg een eiwit) wordt juist uit de zaadhuid van wonderbonen gewonnen,deze zaadhuid is giftig. Op 5 à 6 zaden kauwen is dodelijk voor een kind.

Men vermoedt dat een Bulgaarse journalist, Georgi Markov, in opdracht van de Bulgaarse geheime dienst in 1978 in Londen is vermoord door hem met een paraplupunt te prikken waarbij een minuscuul stalen kogeltje in het spierweefsel werd gebracht. Het kogeltje was doorboord en bood plaats aan ca 0,3 mg vergif. Markov overleed een paar dagen later. Op grond van de symptomen en de minimale hoeveelheid gif die kon zijn gebruikt neemt men aan dat dit ricine moet zijn geweest.

wonderboom

Tot slot

Er zijn nog veel meer voorbeelden te noemen waar de farmaceutische industrie planten heeft gebruikt om geneesmiddelen van te maken. Men doet nog steeds onderzoek naar medicinale stoffen in  planten en naar stoffen die als inspiratiebron kunnen dienen.

75-90% van de huidige wereldbevolking is nog steeds afhankelijk van natuurlijke middelen. Alleen in het westen hebben we zo’n ruime toegang tot moderne medicatie die ons wordt voorgeschreven door artsen en (meestal) wordt vergoed door onze zorgverzekering. Op dit moment is zeker 25% van alle geneesmiddelen afkomstig van planten. Er zijn 300.000 plantensoorten bekend, minder dan 5% van de 160.000 planten die groeien in tropische gebieden die  we kennen is getest op medicinale toepassing. Er ligt dus nog een schat aan natuurlijke geneesmiddelen te wachten om ontdekt te worden.

Veel van deze planten worden bedreigd, door monocultuur, verstedelijking en industrialisatie verdwijnen er in rap tempo allerlei plantensoorten. Er worden enorme stukken amazoneoerwoud gekapt om soja te verbouwen om dieren te voederen voor de vleesindustrie. En in Indonesië wordt enorm veel oerwoud opgeofferd aan palmolieproductie voor de voedingsmiddelenindustrie. Hiermee verspelen we de kans op het vinden van nieuwe remedies. Op dit moment staat 1 op 5 planten op uitsterven.

medicinale kruiden 2

Met dank aan: Edwin van den Worm van de Chemical Biology & Drug Discovery
Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences.

Gebruikte sites
Wikipedia
Jellinek

Interessante artikelen
Wageningen University & Research: Ontwikkelen van planten die betere medicijnen maken

The conversation: Biopiracy: when indigenous knowledge is patented for profit

Nuttige boektips
Mark Plotkin: De natuur geneest

Mark Plotkin: In de leer bij de sjamanen

Deel blog:

replies are closed